پله‌های تعاملی: امنیت و توجه بصری

پله‌های تعاملی: امنیت و توجه بصری
نویسنده: 
مریم یزدان پناه

دگرگونی گسترده ای که از دهه  های 1960 به بعد در عرصه  های اندیشه و فن رخ داد و تحت لوای پست مدرنیسم در مقابل اندیشۀ مدرن ایستاد؛ زمینه را برای ایجاد گونه  هایی از هنر فراهم آورد که در سطح محتوا نسبت به هنر مدرن، زمینه  مند، متعهد، موضوع  گرا و انتقادی به حساب می آمد. استفاده از ابزارهای نو و تکنولوژیک، تلفیق رسانه های مختلف و ارتباط با مخاطب (از طریق مداخله، مشارکت، تعامل) حتی کمرنگ شدن مرز بین هنر و غیرهنر نیز از ویژگی های هنر معاصر یا هنر جدید است.
رویکرد ستیزنده پست  مدرنیسم در برابر نخبه گرایی مدرنیسم، با بیرون آمدن هنر از موزه  ها و کم کردن فاصلۀ خود با مردم به عنوان مخاطبان هنر تجلی پیدا کرد. در نظریه  پردازی و نقد هنر نیز از دهه 1960 به این سو نظریاتی مبتنی بر اصالت مخاطب در درک و خلق اثر طرح  شده است.
معماری نیز می تواند به انواع مختلفی در شکل گیری هنر جدید سهیم باشد. یکی از زمینه های استفاده از معماری در هنر جدید، طراحی پله های تعاملی در ساختمان است؛ پله های تعاملی نوعی از پله ها در ساختمان هستند که اغلب با مشارکت و مداخله ی مخاطب (در اینجا استفاده کننده از پله) منجر به خلق یا تکمیل نوعی بیان هنریِ مخاطب محور می شوند. در واقع، چنین پله هایی در مرز بین معماری، هنر، استفاده از ابزارهای نو و ایجاد جذابیت برای مخاطب ساخته می شوند.
چندی است که زمینۀ اجتماعی برای طراحی پله ها در ساختمان های چند طبقه درحال تغییر است. در گذشته پله به عنوان خروجی اضطراری در نظر گرفته می شد و اغلب استفاده از آسانسور و پله های برقی ترجیح داده می شد، اما امروز استفاده از پله های معمولی به دلیل تأثیرات مفیدی كه بالا رفتن از آن ها بر سلامتی انسان دارد ترجیح داده می شود. این اتفاق فرصتی برای مالكان ساختمان و معماران و هنرمندان فراهم كرده تا به راه های جدید در جهت تشویق مردم به استفاده از پله ها بیندیشند؛ یكی از این راه های جدید، ایجاد  «پله های تعاملی» است.
در سال 2013 شهرداری نیویورك دستوری صادر كرد تا در جهت استفاده از پله ها به نسبت آسانسورها در ساختمان های جدید تلاش بیشتری صورت بگیرد. از این زمان به بعد، معماران تلاش كردند تا پله ها را طوری طراحی كنند كه كاملاً در معرض دید، در دسترس و همچنین جذاب باشند. ایجاد پله های تعاملی بخشی از اجرای همین برنامه بود. از زمان ظهور آسانسورها، وجود پله ها كم اهمیت شده یا نادیده گرفته شده است. اما در سال های اخیر به نقش پله ها در پیشرفت سلامتی، فعال تركردن استفاده كنندگان، كم كردن چاقی در جامعه، كاهش كلسترول خون و قدرتمندتر كردن اندام های تحتانی و قلب توجه شده است.
یكی از بهترین مثال ها برای پله های تعاملی، پله های پیانویی در متروی اُدن پلان در استكهلم سوئد است. (ویدئو 1) طراحی این پله ها بخشی از برنامه موسوم به «تئوری سرگرمی» است که توسط شركت خودرو سازی فولكس واگن در سال 2009 انجام گرفت. این پله های پیانویی نزدیك به یك آسانسور قرار گرفتند و هر پله به صورت کلیدهای پیانو عمل می کرد و راه رفتن مردم برروی آن باعث ایجاد صدای موسیقی می شد. هدف این برنامه، ایجاد علاقه به استفاده از پله با سرگرمی و لذت بود كه باعث افزایش 66 درصدی مردم در استفاده از این پله  ها به جای آسانسور شد.

نمونه ی جالب توجه دیگری از پله های تعاملی که باز هم توسط شرکت فولکس واگن انجام گرفت، با کار گذاشتن یک سرسره در کنار پله ها معمولی و برقی و تشویق مردم به استفاده از آن اتفاق افتاد.(ویدیوی 2)

اما از طرفی راه پله ها یكی از خطرناكترین بخش های ساختمان هستند. ممکن است برای هركسی اتفاق بیفتد که تعادل خود را روی پله از دست بدهد و آسیب ببیند و احتمال چنین حوادثی به خصوص با اشتباه در طراحی پله بالاتر می رود. اكثر استفاده كنندگان معمولاً متوجه این خطر نمی شوند مگر در حالتی كه نقص و خرابی پله كاملا آشكار باشد. در آمریكا جراحات مربوط به راه پله ها در حدود 1900 مرگ و 1 میلیون و300 هزار پذیرش بیمارستانی در سال است. هزینه سالانه برای این جراحات پله ای در حدود 100 میلیارد دلار در قسمت پزشكی و بخش های دیگر تخمین زده شده كه بسیار بالاتر از هزینه بهسازی پله ها است.
تاکنون بیشتر توجهات به پله های تعاملی از منظر زیبایی شناسانه یا نقش آن ها در تغییر رفتار اجتماعی و واکنش های مخاطبان بوده و درباره ی تأثیر آن ها بر نرخ حوادث مربوط به پله ها تحقیقات کمی صورت گرفته است. در آمار ارائه شده در این مطالعه امنیت پله های تعاملی با توجه به رفتار استفاده كنندگان و حوادث ناشی از پله های نا امن در دو موزه با پله های تعاملی، موزۀ کودکان پیتسبرگ Children's Museum of Pittsburgh (ویدئوی 3) و موزۀ علوم بوستون Boston Museum of Science  (ویدئو 4) و یك ساختمان دانشگاهی با پله های عادی بررسی و قیاس شده است.
سمت راستِ پله های تعاملی در موزۀ کودکان با رنگ سبز مشخص شده و مجهز به حس گرهایی است که با فشار پای بچه ها صدای آن ها از بلند گوها پخش می شود. همچنین دو نردۀ مخصوص بزرگسالان و بچه ها هم در این موزه تعبیه شده است. در موزۀ علوم نیز با حرکت بچه ها صداهایی ایجاد می شود که با تغییر در الگوی حرکتی مردم در بالا و پایین رفتن در ریتم و  ملودی آن تغییراتی ایجاد می شود. پله ها در موزه کودکان باریک تر و در موزه علوم عریض تر است که باعث می شود آدم های بیشتری هم زمان بتوانند از آن استفاده کنند. همین طور استفاده از نرده ها در موزۀ کودکان بسیار آسان تر از موزه علوم است.  

مورد اول(موزۀ کودکان پیتسبرگ)، به این علت انتخاب شده كه امنیت پله به شدت با توجه بصری مرتبط است. اگر پله های تعاملی به هر شکلی حواس استفاده کننده را پرت کنند می تواند شرایطی ایجاد کنند تا استفاده کننده کمتر به پله ها نگاه کند و خطر افتادن و صدمه دیدن تشدید شود. (در ویدئوی 5 مرکز خرید لویس ویتون در رم Louis Vuitton store می توانید نمونه هایی از پله هایی را ببینید که با نورپردازی غلبه نحوی که امکان تشخیص لبه ها برای چشم سخت است، خطرناک شده اند) البته این نكته را هم باید در نظر گرفت، در مواقعی كه استفاده كننده فكر می كند احتمالاً خطری وجود دارد، به عنوان یك رفتار جبرانی توجه و احتیاط خود را بیشتر می كند و بنابراین پله های تعاملی می توانند توجه بصری استفاده كننده را افزایش بدهند. نکتۀ دوم آنكه پله های تعاملی باعث می شوند تا مردم از پله ها به شیوه ای غیر معمول استفاده كنند؛ به عنوان مثال، صداهایی كه با حركت مردم بر پله ها ایجاد می شود باعث می شود تا مردم بدوند، بپرند و یا حتی روی پله ها برقصند و این خود سبب می شود تا از چیزهایی كه ایمنی شان را تضمین می كنند مثل نرده ها استفادۀ بیشتری بكنند.

در نتیجۀ این مطالعه و با ثبت رفتارهای مربوط به امنیت پله ها و حوادث رخ داده شده و مقایسه ی آن ها مشخص شد که در پله های تعاملی مردم در حین استفاده از پله ها با دقت بیشتری به پله ها نگاه می كردند، در موزۀ کودکان پیتسبرگ 90 درصد، در موزۀ علوم 81 درصد و در مقابل در پله های عادی ساختمان دانشگاه 53 درصد به پله توجه نشان می دادند. حین راه رفتن، تعداد كمی از استفاده كننده ها نگاهشان را از پله های تعاملی برداشتند؛ در موزۀ کودکان 22 درصد، در موزۀ علوم 32 درصد و در مقابل در پله های عادی ساختمان دانشگاه 66 درصد. همچنین نرخ استفاده از نرده ها در پله های تعاملی بالاتر بود. موزۀ کودکان 40 درصد و در موزۀ علوم 33 درصد در مقابل در پله های عادی دانشگاه که تنها 28 درصد از نرده ها استفاده می کردند. نرخ حوادث رخ داده در دو موزه مشابه بود، در موزۀ کودکان 22 درصد، در موزه علوم 22 درصد، اما در پله های عادی ساختمان دانشگاه 26 درصد حادثه رخ داد.  نتایج این پژوهش نشان می دهد كه اگر پله های تعاملی به درستی استفاده شوند، می توانند امنیت استفاده کنندگان خود را تا حدی افزایش بدهند.
همچنین این مطالعه نشان داد که  نرخ حوادث بر اثر عواملی مثل مكث كردن، قدم گذاشتن بر پلۀ اشتباه و از دست دادن كنترل در همه انواع پله های عادی و تعاملی مشابه بود؛  اما مردم در پله های تعاملی با دقت بیشتری به پله ها نگاه كردند و از نرده ها استفاده بیشتری می كردند كه نشان دهنده آن است كه احساس خطر احتمالی منجر به رفتارهای جبرانی و هشیاری بیشتر می شود. اما روی پله عادی، مردم توجه بیشتری به اطراف داشتند تا خود پله و از نرده ها كمتر استفاده كردند كه این امر حاکی از این است که وقتی خطر قابل دیدن و پیش بینی نیست مردم رفتارهای جبرانی نشان نمی دهند. البته نكته دیگری كه وجود دارد این است كه نو بودن و جالب بودن یك پلۀ تعاملی در ابتدا منجر به افزایش هشیاری و استفاده از نرده ها می شود، اما این موضوع پایدار نیست؛ زیرا استفاده كننده كم كم به این نوع پله هم عادت می كند. این نكته باید در نظر گرفته شود كه  در صورتی که موارد ایمنی به درستی رعایت نشوند، پله های تعاملی حتی می توانند باعث افزایش خطر شوند. به عنوان مثال در طراحی این پله ها می بایست در مورد استفاده بچه ها دقت بسیار زیادی صورت بگیرد؛ زیرا این نوع پله ها برای بچه ها بسیار جذاب هستند و حس كنجكاوی آن ها را بر می انگیزند و فقدان نرده های مناسب ممكن است برای بچه های كوچك خطرناك جدی ایجاد کند.
در نتیجه ، می توان چنین گفت که رفتار استفاده كنندگان از قبیل نگاه دقیق تر و رعایت نكات ایمنی در پله های تعاملی بیشتر اتفاق می افتد.  این نشان می دهد پله های تعاملی در عین حال که می توانند تجربه ی جدیدی برای مردم به لحاظ فرم زیباشناسانه و فضای مشارکتی در شهر ایجاد کنند؛ می توانند به اندازه پله های عادی امن هم باشند و در عین حال این امکان را فراهم می کند تا رفتار مردم عوض شود. حتی بعضی از فرم های پله های تعاملی می توانند برای افزایش ایمنی بیشتر مورد استفاده قرار بگیرند، مانند استفاده از نور در لبه های پله، چراغ های چشمك زن برای جلب توجه به نرده ها، استفاده از صداهایی كه اگر استفاده نا امن صورت گرفت مردم را هشیار كند، همه این موارد می تواند به ایمنی پله های تعاملی كمك كند.
پ.ن: این متن  بر مبنای مقاله ای به نام «تاثیرات پله های تعاملی بر رفتار و امنیت استفاده كننده ها»، نوشته ی كارن كیم و ادوارد استین فلد که در كتاب «طراحی جهانی 2014: سه روز خلاقیت و تنوع، مجموعه مقالات كنفرانس بین المللی طراحی جهانی» منتشر شد، نوشته شده است.
 

منابع: 

KIM, Karen and Edward Steinfeld (2014), the Effects of Interactive Stairways on User Behavior and Safety. Universal Design 2014: Three Day of Creativity and Diversity: Proceedings of the International Conference of   Universal Design, Lund, IOS press.